İstanbul Üniversitesi Rektörlük Binası

İstanbul Üniversitesi Rektörlük Binası, yaklaşık bir buçuk asırdır İstanbul'un idari, askerî ve eğitim tarihinin merkezinde yer alan anıtsal yapılardan biridir. Bulunduğu konum ve üstlendiği işlevler bakımından Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan süreçte devletin farklı kurumlarına ev sahipliği yapmış, pek çok kritik kararın alındığı mekânlardan biri olmuştur.

Eski Saray'dan Bab-ı Seraskerî'ye

Yapı, Osmanlı Türklerinin İstanbul'da inşa ettiği ilk saray olan Eski Saray'ın bulunduğu alanda yer alır. 1458'de tamamlanan ahşap Eski Saray; harem dairesi ve çeşitli köşklerden oluşmaktaydı. Fatih Sultan Mehmed, Topkapı Sarayı inşa edilip taşınana kadar burada yaşamış; sonrasında Eski Saray, vefat eden padişahların ailelerine tahsis edilmiştir.

1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından Eski Saray, Osmanlı'nın yeni askerî teşkilatı olan Bab-ı Seraskerîye verilmiş ve bu tarihten sonra alan "Serasker Kapısı" adıyla anılmıştır. Ahşap Bab-ı Seraskerî binası 1864'te yıkılmış; yerine bugünkü anıtsal yapı inşa edilmiştir.

Mevcut Yapının İnşası ve Kullanımları

Günümüzde ayakta olan merkez bina, Bourgeois tarafından projelendirilmiş ve 1865–1866 yıllarında tamamlanmıştır. 1879'dan itibaren Harbiye Nazırlığı (Osmanlı Devleti'nin Millî Savunma Bakanlığı) olarak kullanılan yapı, 1923'te Cumhuriyet'in ilanı ve bakanlıkların Ankara'ya taşınmasının ardından Darülfünun'a tahsis edilmiştir. Kurum, 1 Ağustos 1933'te gerçekleştirilen Üniversite Reformu sonrasında İstanbul Üniversitesi adını almıştır.

Mimari Düzen ve İç Mekânlar

Üç katlı olarak tasarlanan yapı, merkezî bir bahçe etrafında konumlanır. Ana giriş, geniş bir avluya açılır; avlunun doğu ve batı yönlerindeki merdivenlerle üst katlara ulaşılır. Sade, simetrik cephe düzeni, iç mekânda zengin bir bezeme anlayışıyla tamamlanmıştır. Tavan süslemeleri ve manzara resimleri, 17. ve 18. yüzyıllarda gelişen tavan–duvar bezeme geleneğinin devamı niteliğindedir.

Mermer sütunlar, taş işçiliği ve özellikle ikinci katta yer alan Mavi Salon ile Pembe Salon, yapının en dikkat çekici bölümlerindendir. Oryantalist üslupta düzenlenen bu salonlar, binanın genel bezeme karakterini yansıtan tavan ve duvar süslemeleriyle öne çıkar.

Tarihî İşlevler ve Özgün Mekânlar

Günümüzde Rektörlük Odası olarak kullanılan mekân, Osmanlı döneminde Harbiye Nazırı'nın makam odasıydı. Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşına ilişkin birçok kritik karar bu odada alınmış; odada, 1914–1918 yılları arasında Harbiye Nazırlığı yapan Enver Paşa'ya ait makam masası günümüze ulaşmıştır.

Bugün toplantı salonu olarak kullanılan Kılıçlık Salonu, Osmanlı döneminde subayların kılıç kuşanma törenlerinin yapıldığı mekândı. Salonun bitişiğindeki bölüm, tören öncesinde kılıçların bırakıldığı, paltoların asıldığı ve abdest alınan alan olarak kullanılmıştır.

Sultan II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yılı anısına, İzmir Hamidiye Sanayi Mektebi öğretmen ve öğrencileri tarafından binanın ön cephesi örnek alınarak hazırlanan maket kütüphane, bugün Doktora Salonu'nda sergilenmektedir.

Onarımlar ve Günümüze Ulaşan Yapı

1894 İstanbul depreminde zarar gören bina, Raimondo D'Aronco tarafından onarılmış; 1950'de Ekrem Hakkı Ayverdi tarafından yeniden ele alınmıştır. Yapı, çeşitli dönemlerde bakım ve onarımlardan geçmiş; 1998 yılında cephe ve mermer temizlikleri gerçekleştirilmiştir.

İstanbul Üniversitesi Rektörlük Binası, Eski Saray'dan Bab-ı Seraskerî'ye, Harbiye Nazırlığı'ndan modern üniversite yönetimine uzanan çok katmanlı geçmişiyle, İstanbul'un siyasal, askerî ve akademik tarihini tek bir yapı bünyesinde birleştiren sembolik ve anıtsal bir mimari miras olarak varlığını sürdürmektedir.