Zal Mahmut Paşa Camii ve Külliyesi-Şantiye Kontrollüğü

İstanbul’un Eyüp Sultan ilçesinde, Defterdar Caddesi ile Zal Paşa Caddesi arasında konumlanan Zal Mahmut Paşa Camii ve Külliyesi, Osmanlı klasik dönem mimarisinin seçkin örneklerinden biridir. Külliye, Mimar Sinan tarafından 985 (1577) yılında inşa edilmiştir. Banileri, Sultan Süleyman’ın silahdarlığından vezirliğe yükselen Zal Mahmut Paşa ile eşi Şah Sultan’dır; her ikisi de külliye bünyesindeki türbede medfundur.

Cami, büyük bir merkezi kubbe ve onu üç yönden saran mahfillerden oluşmaktadır. Büyük kubbe; ikisi mihrap duvarına, ikisi ise ayaklara oturan kemerlerle taşınmaktadır. Yapı, arazi eğimine uyumlu olarak bir cepheden fevkani, diğer cepheden tahtani karakter göstermekte; bu nedenle caminin altında beş adet mekân yer almaktadır. Kesme taş ve tuğla hatıllı duvar örgüsü ile inşa edilen caminin minaresi yekpare kesme taştandır. Son cemaat yeri, altı sütunlu revak düzenine sahiptir. Mukarnaslı cümle kapısı üzerinde Ayet-i Kerime yer almakta olup yapıda kitabe bulunmamaktadır.

Külliye bünyesinde; caminin yanı sıra medrese odaları, şadırvanlı avlu, Zal Mahmut Paşa Türbesi, hazire ve çeşitli su yapıları yer almaktadır. Defterdar Caddesi’ne açılan avlu kapısından girildiğinde sağda medrese odaları, solda türbe ve hazire, ortada ise kitabesiz bir kuyu bulunmaktadır. Buradan 26 basamaklı taş merdivenle ulaşılan şadırvan avlusu, sekiz sütunlu şadırvanı ve üç yönden çevreleyen medrese hücreleriyle klasik külliye kurgusunu yansıtmaktadır.

Tarih boyunca birçok kez onarım gören yapı, 1240 (1825) yılında Sultan II. Mahmud’un emriyle kapsamlı bir tamir geçirmiş; minaresi ise 1894 depreminde yıkıldıktan sonra yeniden inşa edilmiştir. 1955-1963 yılları arasında Vakıflar tarafından esaslı bir restorasyon uygulanmıştır.

Bu proje kapsamında, Bike Mimarlık tarafından şantiye kontrollörlüğü hizmeti yürütülmüştür. Uygulama sürecinde; özgün mimari kimliğin korunması, restorasyon müdahalelerinin projeye ve bilimsel koruma ilkelerine uygun şekilde gerçekleştirilmesi, malzeme ve işçilik kalitesinin denetlenmesi temel sorumluluk alanlarını oluşturmuştur. Zal Mahmut Paşa Camii ve Külliyesi, bu süreç sonunda tarihi, mimari ve kültürel değerleri korunarak gelecek kuşaklara aktarılmış nitelikli bir Osmanlı mirası olarak varlığını sürdürmektedir.